Το απόλυτο του έρωτα
Tα έντεκα διασωθέντα σονέτα του Λόρκα, ενός λυρικού ποιητή πάντα μοντέρνου
Τιτίκα Δημητρούλια
Mονίμως ταλαντευόμενος, στο θεατρικό και ποιητικό του έργο, ανάμεσα στην παράδοση και τη μοντέρνα ευαισθησία, ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα υπήρξε ο γνωστότερος ποιητής της γενιάς του '27 (Αλμπέρτι, Θερνούδα, Αλτολαγκίρε, Γκιγιέν, Αλεχάντρε), η οποία χάθηκε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο μέσα στη βουή και τη μανία του Ισπανικού Εμφυλίου. Η δολοφονία του από τους φαλαγγίτες τον περιέβαλε με την αίγλη του μάρτυρα και υπήρξε ένας επιπλέον λόγος για τη διάδοση του έργου του σε ολόκληρο τον κόσμο, και στην Ελλάδα ειδικότερα. Αγαπημένος του ελληνικού κοινού σε εποχές διαφορετικές, θα περίμενε κανείς ότι ο λόγος του δεν θα ταίριαζε με τη μεταμοντέρνα τάξη πραγμάτων. Και όμως. Τα θεατρικά του συνεχίζουν να παίζονται στις ελληνικές σκηνές, διασκευάζονται, ξαναδιαβάζονται υπό άλλες οπτικές γωνίες (παράδειγμα η φετινή "Υπόθεση Yerma" στο θέατρο Χυτήριο), ποιήματά του μεταφράζονται συνεχώς, μελοποιούνται από νέους ανθρώπους. Ο Λόρκα ανήκει στους κλασικούς και μένει πάντα μοντέρνος. Η νέα μετάφραση των "Σονέτων του σκοτεινού έρωτα" (τα είχε μεταφράσει πριν από πολλά χρόνια η Μάγια-Μαρία Ρούσσου) από τον Σωτήρη Τριβιζά αποτελεί άλλη μια απόδειξη...
Eπιστροφή στην αυστηρότητα
Ο ποιητής άρχισε να γράφει τα "Σονέτα του σκοτεινού έρωτα" το 1935. Οι φίλοι του οι σουρεαλιστές στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν και ο Μπουνιουέλ και ο Νταλί, τον είχαν ψέξει στα τέλη της δεκαετίας του '20 για συντηρητισμό στη φόρμα και είχε για κάμποσο καιρό ανοιχτεί σε σουρεαλιστικές δοκιμές και στον ελεύθερο στίχο - χαρακτηριστικά ως προς τις αναζητήσεις του αυτές είναι τα ποιήματα της Αμερικής, "Ποιητής στη Νέα Υόρκη", που είχε μεταφράσει παλιότερα ο Βασίλης Λαλιώτης, αλλά και το θεατρικό "Το κοινό". Με τα σονέτα θέλησε να επιστρέψει "στις μορφές της αυστηρότητας", για να υμνήσει τον έρωτα ως ύψιστη ανθρώπινη εμπειρία, μέθεξη της θνητής ανθρώπινης φύσης με τον κόσμο. Σχεδίαζε ένα σώμα ποιημάτων στο οποίο θα συμπεριελάμβανε όλα τα σονέτα του, ερωτικά και μη, ίσως κατά το παράδειγμα του Μιχαήλ Aγγελου - ο οποίος σε ένα σονέτο του συμβουλεύει τον αναγνώστη να αποφύγει πάση θυσία τον αλγεινό έρωτα και σε ένα άλλο μιλάει για τους πόνους στην πλάτη του, όταν ζωγράφιζε την οροφή στην Καπέλα Σιξτίνα. Τα σονέτα χάθηκαν μαζί με τους αποδέκτες τους και τον ίδιο τον ποιητή. Διασώθηκαν έντεκα από αυτά και εκδόθηκαν με μεγάλη καθυστέρηση, το 1983, με τον τίτλο "Ερωτικά σονέτα". Ο Νερούδα, που αρκετά χρόνια αργότερα θα δημοσιεύσει τα δικά του "100 ερωτικά σονέτα", θα τα χαρακτηρίσει "ποιήματα απίστευτης ωραιότητας".
...συνέχεια της κριτικής από την Τιτίκα Δημητρούλια στην Καθημερινή της Κυριακής
H θέωση του έρωτα
Στα σονέτα του Λόρκα, η πραγμάτωση του έρωτα ορίζεται ως θέωση. Η απουσία του 'Αλλου περιγράφεται με τις λέξεις του Ιωάννη του Σταυρού, ως "σκοτεινή νύχτα της ψυχής" ("Ο ποιητής ζητάει από τον έρωτά του να του γράψει"). Είναι η νύχτα της οδύνης του ανθρώπου που βρίσκεται μακριά από τον Θεό, μακριά από τον Aλλον, και δεν έχει άλλο δρόμο, για να λυτρωθεί, από το να απεκδυθεί όλα όσα δεν είναι Θεός, όλα όσα δεν είναι ο Aλλος. Απαλλαγμένο από τους κοινωνικούς του προσδιορισμούς, εξαϋλωμένο, το δίπολο έρωτας - θάνατος, που συνέχει το σύνολο του έργου του Λόρκα, φτάνει εδώ στην κορύφωσή του: ο ερωτευμένος δεν βιώνει μόνο την έλλειψη του άλλου σώματος ως καταστροφή του δικού του, αλλά και την ίδια την ερωτική μέθεξη ως ολοκληρωτικό ολοκαύτωμα. Τα έντεκα σονέτα εξεικονίζουν ποικιλοτρόπως τον θάνατο, το σκότος, την παγωνιά, τον διαμελισμό, τη σφαγή, τη σταύρωση, την κατάκαυση. Οι χυμοί δεν ανεβαίνουν πια, το μαχαίρι δουλεύει ακατάπαυστα, το σαράκι κατατρώει αδιαλείπτως, ο σκορπιός κεντρίζει. Τοπίο μάχης, προσφοράς και θυσίας: "Γλέντησε το τοπίο των πληγών μου,/ τσάκισε βούρλα, τρυφερά ποτάμια./ Πιες το χυμένο αίμα των μηρών μου". Ο έρωτας είναι το χειρότερο βασανιστήριο, και είναι καλοδεχούμενο, αφού οδηγεί στην τελείωση, στην αυτοκατάργηση και την ενσωμάτωση στον Aλλον.
Δουλεύοντας τη μεγάλη ευρωπαϊκή παράδοση του σονέτου, αλλά και την ισπανική, που ξεκινώντας από τον Ιωάννη του Σταυρού, τον Γκόνγκορα και τον Κεβέδο φτάνει στον σύγχρονό του Ματσάδο, ο Λόρκα κατακτά την ωριμότητα με μια μυστικιστική, μεταφυσική, κραυγή ερωτικής απελπισίας. Μια κραυγή που ακουγόταν ήδη ως ψίθυρος στα λιγότερο σπαρακτικά, αλλά εξίσου όμορφα τραγούδια του: "Μες στην παλάμη μου κρατώ/ το όχι των χειλιών σου./ Μοιάζει λεμόνι από κερί/ που τώρα πια ξασπρίζει".
Eσωτερική μουσικότητα
Ο Σωτήρης Τριβιζάς μετέφρασε με πνοή τα έντεκα σονέτα και τα ισάριθμα τραγούδια. Επιδιώκοντας να αναδείξει την εσωτερική μουσικότητα του λόγου του Λόρκα, αλλά και να διατηρήσει την ένταση της κραυγής, ανέτρεξε στα κεκτημένα του ελληνικού σονέτου και αποκατέστησε, με την ομοιοκαταληξία, τον ρυθμό που χάνεται στο πέρασμα από τη μία στην άλλη γλώσσα.
Και η παρούσα, καθ' όλα καλαίσθητη έκδοση φιλοτεχνεί πάντως ένα πλήρες πορτρέτο του ποιητή: διαβάζουμε τα ποιήματά του, πλαισιωμένα από τα σχέδιά του, κι ακούμε τους στίχους του, στίχους ενός εξαίρετου πιανίστα και κιθαρίστα που είχε συνεργαστεί με τον Μανουέλ ντε Φάλια, μελοποιημένους και τραγουδισμένους, με έντονο χατζιδακικό χρώμα, από δυο νέους ανθρώπους, το συνθέτη Δημήτρη Μαραμή και τον ερμηνευτή Μίνω Θεοχάρη. O,τι αυθεντικό λάμπει με τον χρόνο όλο και περισσότερο.
Φυγή στην ποίηση
Κώστας Γεωργουσόπουλος
...Tο τρίτο κατόρθωμα από τα ισπανικά. Αυτό το χρωστάμε στον Σωτήρη Τριβιζά και στις Εκδόσεις Μικρή 'Αρκτος. Πρόκειται για τα έως τώρα λανθάνοντα (εξαιτίας καθολικών συντηρητικών προκαταλήψεων συγγενών) ομοφυλοφιλικά "Σονέτα του σκοτεινού έρωτα" του Λόρκα. Ο Τριβιζάς μεταφράζει με έγνοια στην τρυφερή ευαισθησία των στίχων του Ισπανού λυρικού και κατορθώνει να μεταδώσει ακαίρια τη μουσική του, τη θλίψη του και την ερωτική του απελπισία. Ένα τετράστιχο: "Να στερηθώ το θαύμα μη μ' αφήνεις/ στα μάτια σου να χάνομαι και να 'χω/ τη νύχτα ν' ακουμπάει στο μάγουλο μου/ το ρόδο της ανάσας σου μονάχο". Υπέροχη συγκομιδή, ανθοδέσμες με σπάνια μυριστικά, παρηγοριά στους καιρούς της δυσοσμίας.
Πολύτιμος ο Λόρκα της 'Μικρής 'Αρκτου'
Γίναμε παραλήπτες ενός κοσμήματος που υπογράφεται η 'Μικρή 'Αρκτος'! Να το πεις απλώς βιβλίο δεν του περιποιείς τιμή, το ίδιο και να το χαρακτηρίσεις περίβλημα για ψηφιακό δίσκο. Κι έτσι (για να μην μπερδευόμαστε και σας μπερδεύουμε), καλύτερα να ακριβολογήσουμε: πρόκειται πράγματι για ένα βιβλίο, μάλλον μια ποιητική συλλογή με τα 'Σονέτα του σκοτεινού έρωτα' του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, σονέτα άγνωστα του τρυφερότατου, που η οικογένειά του είχε κλείσει επί 50 χρόνια στο συρτάρι. Σε σκληρό εξώφυλλο και διακοσμημένη με σχέδια του Λόρκα, η συλλογή κρίνεται απαραίτητη και για έναν ακόμα λόγο: εμπεριέχει ένα ψηφιακό δίσκο, με πέντε μελοποιημένα από τον Δημήτρη Μαραμή ποιήματα που ερμηνεύει ο Μίνως Θεοχάρης, ενώ ο συνθέτης τον συνοδεύει στο πιάνο. Όπου εδώ στην ευαισθησία του ποιητή, που μας δίδαξαν ο Γκάτσος και ο Χατζιδάκις, έρχεται να προστεθεί η ευαισθησία των νεότερων που υπογράφουν το συγκεκριμένο έργο, συγκρίσιμη, όχι διότι μιμούνται, αφού ούτως ή άλλως υπάρχει πρωτογένεια, αλλά γιατί κάθε γενιά τα δικά της πράγματα θα πει, μέσα από τους δικούς της τρόπους. Τελευταίο στην αναφορά για τους δημιουργούς άφησα τον πρώτο τη τάξει, κι αυτός δεν είναι άλλος από τον ποιητή Σωτήρη Τριβιζά που υπογράφει την μετάφραση. Τόσο ο συνθέτης όσο και ο ερμηνευτής πάτησαν πάνω σε κάτι που αποδεικνύεται 'αέρινα' στέρεο, δένει με τους τρόπους του Λόρκα και κρύβει πολλή και σκληρή δουλειά. Εν κατακλείδι, μια νέα ανάγνωση που βάζει νέες βάσεις στην παρουσία του μεγάλου Ισπανού στη χώρα μας.
Λόρκα σε ερωτικά σονέτα
Βασ. Ρούβαλης
Η πολυτελής έκδοση της συλλογής ποιημάτων "Τα σονέτα του Σκοτεινού Ερωτα" του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα είναι μια ελκυστική περιδιάβαση στον εσωτερικό κόσμο του, μ' αυτά τα "ποιήματα απίστευτης ωραιότητας", όπως τα χαρακτήρισε ο Πάμπλο Νερούδα.
Η ελληνική τους απόδοση (από τον ποιητή Σωτήρη Τριβιζά) ευτύχησε ν' αναδειχθεί χάρη στην άριστη τυπογραφική εμφάνιση από τις εκδόσεις "Μικρή Αρκτος", όσο και από το δίσκο ακτίνας που συνοδεύει την έκδοση με τραγούδια μελοποιημένα από το συνθέτη Δημήτρη Μαραμή και ερμηνευμένα από τον Μίνω Θεοχάρη.
Πρόκειται για έντεκα σονέτα που έγραψε ο Ισπανός ποιητής μόλις ένα χρόνο πριν από τη δολοφονία του (1936). Σχεδίαζε την έκδοση ενός βιβλίου με εκατό ποιήματα, έστω και κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου, ενώ είχε την πρόθεση να επιστρέψει "στις μορφές της αυστηρότητας έπειτα από την απλόχωρη και ηλιόλουστη περιδιάβαση στην ελευθερία του μέτρου και της ρίμας". Μολονότι παραμένει άγνωστος ο αριθμός των σονέτων που δημιούργησε, η φιλολογική αποτίμηση έχει καταλήξει ότι τα σονέτα, ως έργα της ώριμης περιόδου του, αποτελούν κύκνειο άσμα ενός από τους σημαντικότερους λυρικούς ποιητές του 20ού αιώνα.
Το ζήτημα, ούτως ή άλλως, είναι ότι τα σονέτα του Λόρκα είναι απολαυστικά, καθώς εγκωμιάζουν τη δύναμη του έρωτα και την αινιγματική υπόστασή του, τις αναπάντεχες εκρήξεις, την πλήρωση ή και την κατάρρευση που επιφυλάσσει στα σωθικά.
'Αλλο τόσο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα έντεκα ποιήματα της νεανικής περιόδου του, τα οποία αποτελούν το δεύτερο μέρος της έκδοσης, καθώς και τα πέντε μελοποιημένα τραγούδια του cd. Την έκδοση, σημειωτέον, κοσμούν σχέδια του Ισπανού ποιητή.
Τα σονέτα του σκοτεινού έρωτα
Πέτρος Μαϊστράλης
Να και μία παρουσία στολίδι, τόσο για την ελληνική δισκογραφία όσο και για τον χώρο των εκδόσεων. Η Μικρή 'Αρκτος παρουσιάζει σε ταυτόχρονη έκδοση (βιβλίο και CD) τα Σονέτα του Σκοτεινού Έρωτα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, σε απόδοση Σωτήρη Τριβιζά.
...Πρόκειται για μία έκδοση που θα ικανοποιήσει τους φίλους του βιβλίου, της ποίησης αλλά και της μουσικής. Εστιάζοντας στο μουσικό μέρος θα λέγαμε πως πρόκειται για ένα τέτοιο υλικό που πλέον αποτελεί είδος εν ανεπαρκεία. Και για τον λόγο αυτό αξίζουν συγχαρητήρια στην Μικρή 'Αρκτο όχι μόνο που τολμά μία τέτοια μουσική κυκλοφορία αλλά και για την εξαιρετικά επιμελημένη έκδοση στο σύνολό της.
Τα σονέτα του σκοτεινού έρωτα
Γεωργία Λαιμού
Ένας δίσκος λίγες λέξεις.
Καταρχάς άριστα δέκα για την καταπληκτική αυτή έκδοση βιβλίου και CD από την "Μικρή 'Αρκτο".
Πρέπει να ξεκινήσω με πληροφορίες για αυτά τα ποιήματα.
Ο Λόρκα ξεκίνησε τη συγγραφή αυτών των ερωτικών και λυρικών σονέτων το 1935, ένα χρόνο σχεδόν πριν από τη δολοφονία του.
Τα σονέτα που θα διαβάσεις στο βιβλίο αποτελούσαν μέρος εντός σχεδίου που αφορούσε στη συγγραφή ενός ποιητικού βιβλίου με εκατό σονέτα, σχέδιο που ματαίωσε για πάντα ο ισπανικός εμφύλιος και ο θάνατος του ποιητή.
Τα σονέτα του έμειναν ανέκδοτα μέχρι το 1984, οπότε δημοσιεύτηκαν ξαφνικά στην εφημερίδα ABC.
Έκτοτε αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα των Απάντων του Λόρκα.
Στο Βιβλίο της Μικρής 'Αρκτου θα διαβάσεις τα 11 Σονέτα "του Σκοτεινού Έρωτα" καθώς και 11 νεανικά Τραγούδια του Λόρκα. Στο CD που συνοδεύει το βιβλίο θα βρεις πέντε ποιήματα μελοποιημένα από το συνθέτη Δημήτρη Μαραμή (ο οποίος συνοδεύει τον τραγουδιστή Μίνωα Θεοχάρη στο πιάνο) σε απόδοση στα ελληνικά από το Σωτήρη Τριβιζά.
Το μόνο που μπορώ να σου πω εγώ για αυτό το βιβλίο-CD είναι ότι πρέπει να το αποκτήσεις το συντομότερο διότι μέσα του πάλλεται μία από τις πιο τρυφερές, ερωτικές, λυρικές, φωτεινές και απέραντες ψυχές της ιστορίας του πλανήτη.
Ψυχή που θα πάλλεται, θα ανασαίνει και θα τραγουδάει εις τους αιώνες.
Ποια κομμάτια πρόσεξες;
Πρόσεξα την υπέροχα πολύχρωμη και δυναμική φωνή του ταλαντούχου Μίνωα Θεοχάρη, την οποία είχα πρωτοθαυμάσει στο CD της "Πρώτης Ακρόασης" της Μικρής 'Αρκτου.
Δίσκος:
βιβλίο και δίσκος: αριστούργημα.
Τελικά να τον αγοράσω;
Χτες, αν προλαβαίνεις.
